TAFLFÉLAG
REYKJAVÍKUR 50 ára
1900 — 6. OKTÓBER — 1950
Guðmundur Arnlaugsson:
„Skák hefi ég teflt bæði ungur og gamall“
Í ár er Taflfélag Reykjavíkur fimmtugt. Saga þess er jafnframt að miklu leyti saga skáklistarinnar á Íslandi síðastliðna hálfa öld. Skák hefur að vísu verið iðkuð hérlendis ævalengi, en um aldamótin 1900 verða hér hræringar, sem tákna þáttaskil í íslenzkri skáksögu, stökk skákarinnar frá miðöldum inn í nútímann.
Ekki er vitað nákvæmlega, hvenær skáktaflið barst hingað til lands. En það hefur gerzt snemma á öldum, því að tafls er getið í fornsögum okkar, til dæmis bæði í Heimskringlu og Sturlungu. Úr Sturlungu er orðtakið „í uppnámi“, sem notað er enn í dag. Almennt mun talið, að skáktaflið hafi borizt hingað frá Englandi, en ekki frá Norðurlöndum, og er ýmislegt, sem til þess bendir. Hrókur, biskup og peð eru samstofna ensku orðunum rook, bishop og pawn, en ekki þeim orðum, sem notuð eru í hinum Norðurlandamálunum og þýzku. Orðið riddari virðist einnig vera skyldara enska orðinu knight en springer, sem Danir, Svíar og Þjóðverjar nota. Aftur á móti var drottningin löngum nefnd frú, sem sýnist liggja nær dame en queen. Það, sem nú heitir að hróka, hét áður að rokkera; hrókunin er ung í málinu, fyrst notuð af prófessor Willard Fiske, en gæti verið runnin undan rifjum þeirra Halldórs Hermannssonar eða Sigfúsar Blöndals. Þetta orð hefur náð fullri festu í skákmáli, enda þótt sumum gætist lítt að því í fyrstu og bent væri á, að réttari afleiðsla væri hrækja! Íslendingar virðast einir eiga sögnina að tefla, aðrar þjóðir nota allar orð, sem þýða að leika (spilla, sprielen, play, jouer o.s. frv.). Á Íslandi er skákin kölluð skáktafl eða manntafl til aðgreiningar frá öðrum töflum. Orðið skák er annars komið úr persnesku, af shah, sem þar þýðir konungur. Talið er, að Arabar hafi flutt skákina til Evrópu, sennilega á 8. öld e. Kr., en þeir hafi lært hana af Persum. Til Persíu er skákin sennilega komin frá Indlandi. Indverjar eiga tafl, Sjaturanga, og er unnt að rekja .spor þess meira en tvær þúsundir ára aftur í tímann. Í því tafli heitir kóngurinn radsja, hrókurinn ratha (hervagn), riddarinn asva (hestur), biskupinn hasti (fíll) og peðið padati (fótgönguliði). Ef peð komst upp í borð hjá andstæðingnum, varð það að drottningu, mantri (ráðgjafi). Drottningin var lítil fyrir sér, gekk eftir skálínu og aðeins á næsta reit við sig. Ýmsar frásagnir eru til um taflmennsku Íslendinga fyrr á öldum, og má benda þeim, sem vilja kynna sér þær nánar, á greinargerð Ólafs Davíðssonar í „Íslenzkar gátur, þulur og skemmtanir“. Eftir frásögnum sumra erlendra ferðalanga að dæma virðast Íslendingar snemma hafa fengið orð á sig fyrir tafliðkanir og taflkunnáttu. Sum þessara ummæla eru augljósar ýkjur, eins og verða vill, þegar sagt er frá fjarlægum löndum, en áreiðanlegt virðist þó, að taflið hefur verið allmikið iðkað.
Kyndugt er það, að taflið hefur komizt inn í íslenzk lög; í Búalögum (frá því um 1500) er tekið fram, að það kosti 12 álnir að kenna skáktafl.
Ekki hefur skákin alls staðar verið jafnvinsæl eða jafnmikið iðkuð. Í ferðabók sinni telur Eggert Ólafsson, að beztir taflmenn séu á Vestfjörðum. Síðar urðu Grímseyingar frægir fyrir taflmennsku.
Form skákarinnar hefur ekki alltaf verið eins og það er nú. Gangur mannanna hefur að vísu sennilega ekki breytzt að ráði, síðan skákin fluttist til Íslands, nema drottningarinnar, hún var miklu veikari maður en nú, og er talið, að ekki séu nema þrjár eða fjórar aldir, síðan hún fékk þann gang, sem hún hefur nú.
Sá siður að gefast upp, þegar bardaginn er orðinn vonlaus, er sjálfsagt ekki gamall. Áður fyrr hefur hverri skák lokið með máti, og í sambandi við það hefur tíðkazt ýmiss konar útflúr, sem nú er löngu úr sögunni. Mátið var sjálfsagður lokaþáttur hverrar skákar, og var allt kapp lagt á að gera það sem skrautlegast. Miklu máli skipti, með hvaða manni kóngurinn var mátaður, háðuglegra var að vera mátaður af peði en aðalmanni, og ekki virðist heldur hafa verið sama, á hvaða reit kóngurinn stóð, þegar hann varð mát. Í sambandi við þetta voru til ýmis heiti, og er aðeins eitt þeirra lifandi í skákmali enn: heimaskítsmátið.
Enn er eitt, sem Eggert Ólafsson telur, að greini íslenzkt tafl frá erlendu, en það eru margföld mát. Það þótti bera vott um mikla taflsnilld að geta látið hvert mátið á fætur öðru dynja á óvinakónginn. Ekki getur